ปัญหากฎหมายเกี่ยวกับการเพิ่มทุนในบริษัทจำกัด

การเพิ่มทุนมีบทบาทสำคัญทั้งต่อการจัดหาเงินทุนของบริษัทและการมีส่วนช่วยในการปรับโครงสร้างองค์กรและดำเนินงานทางธุรกิจ วิทยานิพนธ์เล่มนี้มุ่งหมายศึกษาข้อบกพร่องบางประการของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์บรรพ 3 เอกเทศสัญญา ลักษณะ 22 บริษัทจำกัด ว่าด้วยการเพิ่มทุนซึ่งมีบทบัญญัติที่ไม่แน่นอนชัดเจนก่อให้เกิดปัญหาการตีความขัดแย้งกันและปัญหาการขาดหลักคุ้มครองผู้มีส่วนได้เสียให้สอดคล้องกับหลักทฤษฎีกฎหมาย มีประเด็นปัญหากฎหมาย 4 ประการ ได้แก่ประการที่หนึ่ง ปัญหาการออกหุ้นปันผล เกิดจากความไม่ชัดเจนของมาตรา 1220 และมาตรา 1200 ถึงมาตรา 1205 ก่อให้เกิดปัญหาการตีความกฎหมายขัดแย้งกันระหว่างหน่วยงานในทางปฏิบัติกับความเห็นทางวิชาการ ต่อประเด็นว่าบริษัทจำกัดจะสามารถเก็บเงินกำไรไว้ใช้เพิ่มทุนในบริษัทโดยออกหุ้นเพิ่มทุนจ่ายเป็นปันผลแก่ผู้ถือหุ้นได้หรือไม่ จากการศึกษาพบว่า ทั้งกฎหมายเยอรมัน กฎหมายฝรั่งเศส และกฎหมายอังกฤษต่างมีแนวทางว่าบริษัทจำกัดจะออกหุ้นปันผลมิได้เพื่อคุ้มครองผู้ถือหุ้นเสียงข้างน้อยให้ได้รับเงินปันตอบแทนจากการลงทุนโดยมีรากฐานความคิดมาจากหลักการปันผลต้องเป็นเงิน (Distribution must be in cash) และการนำเงินกำไรไปใช้ในการเพิ่มทุนก็เท่ากับเป็นการบังคับผู้ถือหุ้นซื้อหุ้นเพิ่มทุนไปโดยปริยายและยังสร้างภาระแก่ผู้ถือหุ้นในการขายหุ้นปันผลอีกด้วย ดังนั้น การตีความว่าห้ามมิให้บริษัทจำกัดออกหุ้นปันผลจะมีความเหมาะสมต่อการคุ้มครองผู้ถือหุ้นได้ดีกว่า ประการที่สอง ปัญหาการชำระค่าหุ้นเพิ่มทุนด้วยสิ่งอื่นนอกจากเงิน เกิดจากความบกพร่องของมาตรา 1221 ที่ขาดหลักการคุ้มครองผู้มีส่วนได้เสียให้สอดคล้องกับหลักการดำรงไว้ซึ่งทุน (Maintenance of Capital doctrine) อาจก่อให้เกิดการตีมูลค่าโอนใช้ค่าหุ้นเพิ่มทุนโดยไม่สุจริตส่งผลกระทบต่อผู้ถือหุ้น เจ้าหนี้ และบุคคลภายนอก จากการศึกษาพบว่ากฎหมายเยอรมันและกฎหมายฝรั่งเศส มีการกำหนดหลักการตีมูลค่าโดยผู้ประเมินคนกลาง ความรับผิดส่วนต่างมูลค่าต่อเจ้าหนี้โดยให้ภาระการพิสูจน์ตกอยู่กับฝ่ายผู้ถือหุ้นดังกล่าว (Strict liability) ในขณะที่กฎหมายอังกฤษให้เป็นดุลยพินิจตัดสินใจทางธุรกิจของกรรมการบริษัทโดยความสุจริตของคู่สัญญา (Business judgment rule: BJR) แต่ก็อาจเกิดข้อยุ่งยากในการพิสูจน์ความรับผิด ดังนั้น การบัญญัติเพิ่มเติมหลักการดังเช่นกฎหมายเยอรมันและกฎหมายฝรั่งเศสไว้ให้ชัดเจนจะมีความเหมาะสมต่อการคุ้มครองเจ้าหนี้และผู้ถือหุ้นได้ดีกว่าประการที่สาม ปัญหาการจัดสรรหุ้นเพิ่มทุน เกิดจากความบกพร่องของมาตรา 1222 วรรคสาม ที่ให้กรรมการมีดุลพินิจอย่างกว้างขวางในการจัดการหุ้นเพิ่มทุนส่วนเหลือภายหลังจากการจัดสรรหุ้นเพิ่มทุนตามสัดส่วนการถือหุ้น (Pre-emptive right doctrine) ส่งผลกระทบต่อผู้ถือหุ้นที่อาจถูกครอบงำกิจการได้ (Takeover) ได้ จากการศึกษาพบว่า ประเด็นหุ้นเพิ่มทุนส่วนเหลือจะไม่เกิดปัญหาขึ้นในกฎหมายฝรั่งเศสและกฎหมายอังกฤษเพราะกฎหมายมิได้บังคับการจัดสรรหุ้นเพิ่มทุนไว้เคร่งครัด ส่วนกฎหมายเยอรมันคล้ายคลึงกับกฎหมายไทยที่บังคับการจัดสรรหุ้นเพิ่มทุนไว้เคร่งครัดแต่ก็มิได้ให้กรรมการมีดุลยพินิจเช่นนั้นเอาไว้ ดังนั้น การจำกัดดุลพินิจของกรรมการให้แคบลงโดยให้มีการจัดสรรหุ้นเพิ่มทุนในบรรดาผู้ถือหุ้นที่จองซื้อหุ้นส่วนเหลือตามสัดส่วนการถือหุ้นเดิมจะมีความเหมาะสมต่อการคุ้มครองผู้ถือหุ้นได้ดีกว่าประการที่สี่ ปัญหาการเสนอขายหุ้นเพิ่มทุนแก่บุคคลภายนอก เกิดจากความไม่ชัดเจนของมาตรา 1222 วรรคสาม ก่อให้เกิดปัญหาการตีความกฎหมายขัดแย้งกันระหว่างหน่วยงานในทางปฏิบัติกับความเห็นทางวิชาการ ต่อประเด็นว่ากรรมการจะนำหุ้นเพิ่มทุนเสนอขายแก่บุคคลภายนอกได้หรือไม่ จากการศึกษาพบว่า กฎหมายเยอรมัน กฎหมายฝรั่งเศส และกฎหมายอังกฤษกฎหมายทั้งสามประเทศอนุญาตให้ทำได้บนเงื่อนไขแตกต่างกันแต่ก็เป็นการขายหุ้นเพิ่มทุนจากบริษัทโดยตรงในตลาดแรก (Primary market) ซึ่งไม่มีภาษีการซื้อขายหุ้นเกิดขึ้น แม้บริษัทจะจัดหาเงินทุนจากภายนอกบริษัทได้มากขึ้นแต่ก็ทำให้รัฐเสียประโยชน์ในการจัดเก็บภาษี ดังนั้น การตีความว่าห้ามมิให้กรรมการนำหุ้นเพิ่มทุนออกขายแก่บุคคลภายนอกจะมีความเหมาะสมในการคุ้มครองผู้ถือหุ้นเดิมและการจัดเก็บภาษีให้แก่รัฐได้ดีกว่า