นโยบายและมาตรการระดับท้องถิ่นในการจัดการขยะมูลฝอยชุมชน: กรณีศึกษาองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 3 แห่งในจังหวัดพิษณุโลก

การพัฒนาเศรษฐกิจเมืองนำไปสู่การขยายตัวและการเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิต วิถีการผลิต และวิถีการบริโภคของประชากรเมือง และการเคลื่อนย้ายของประชากรจากพื้นที่โดยรอบเข้ามาใช้พื้นที่เมือง ส่งผลต่อการก่อเกิดขยะจากการผลิตและการบริโภคของประชากรเมือง จึงเกิดคำถามวิจัยว่า สถานการณ์การจัดการขยะขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรอบเมืองพิษณุโลกในอนาคตควรจะเป็นอย่างไร และแต่ละ อปท. ควรมีแนวทางการจัดการขยะอย่างไร การศึกษามีวัตถุประสงค์เพื่อทบทวนและวิเคราะห์สถานการณ์และขีดความสามารถการจัดการขยะชุมชนของ อปท. 3 กรณีศึกษา และเพื่อเสนอมาตรการจัดการขยะชุมชนที่มีความเหมาะสมต่อการบริหารจัดการในอนาคตของแต่ละ อปท. การศึกษามีสมมติฐาน 3 ประการ คือ หนึ่ง รูปแบบของ อปท. แต่ละแห่งที่แตกต่างกัน ย่อมส่งผลต่อขีดความสามารถ ได้แก่ งบประมาณ บุคลากร และการบริหารจัดการ ต่อการจัดการขยะแตกต่างกัน สอง การมีส่วนร่วมของครัวเรือนต่อการจัดการขยะภายใต้บทบาทการมีส่วนร่วมที่แตกต่างกัน ส่งผลต่อการกำหนดแนวทางและมาตรการการจัดการขยะของแต่ละ อปท. แตกต่างกัน และสาม การกำหนดแนวทางและมาตรการการจัดการขยะของทั้ง 3 อปท. กรณีศึกษา ควรถูกนำมาใช้ในการจัดการขยะของแต่ละ อปท. อย่างไร โดยมาตรการต่อการจัดการขยะในที่นี้ คือ การบำบัดและกำจัดขยะ การลดปริมาณขยะต้นทางที่จะนำสู่การกำจัด และการพัฒนาแนวทางการจัดหารายได้เพื่อให้คุ้มกับต้นทุนในการจัดการและกำจัดขยะการศึกษาใช้วิธีการศึกษาเชิงประจักษ์ โดยเลือกกรณีศึกษา 3 พื้นที่ คือ เทศบาลเมืองอรัญญิก เทศบาลตำบลหัวรอ และองค์การบริหารส่วนตำบลสมอแข ตั้งในเขตอำภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก และทำการรวบรวมข้อมูลโดยการสัมภาษณ์ผู้บริหารและเจ้าหน้าที่ของ อปท. ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในพื้นที่ การจัดกลุ่มเสวนา และการสำรวจครัวเรือนตัวอย่างด้วยแบบสอบถาม 3 พื้นที่ รวมกัน 484 ตัวอย่าง ผลการศึกษา พบว่า หนึ่ง ทั้ง 3 อปท. กรณีศึกษา มีกรอบการจัดการที่เหมือนกัน (ไม่แตกต่างกัน) กล่าวคือ การจัดการขยะเป็นตามบทบาทหน้าที่ที่กฎหมายกำหนด ปฏิบัติการตามแนวทางกรอบความรับผิดชอบของ อปท. ผ่านการจัดสรรงบประมาณ บุคลากร และการบริหารจัดการ เน้นการจัดบริการเก็บขนและนำขยะส่งกำจัดด้วยการฝังกลบ มีกรอบแนวนโยบายของการกำหนดเป้าหมายการบริหารจัดการที่เน้นการบริการให้ครอบคลุมทั้งพื้นที่และลดข้อร้องเรียนหรือร้องทุกข์ แต่ทั้งนี้ ทั้ง 3 อปท. กรณีศึกษา มีความแตกต่างกันที่ การกำหนดเป้าหมายการจัดเก็บค่าธรรมเนียมการเก็บขนและกำจัดขยะจากครัวเรือนและสถานประกอบการในพื้นที่สอง การปฏิบัติการและวิธีการจัดการขยะของครัวเรือนแต่ละพื้นที่ อปท. กรณีศึกษา พบว่า การปฏิบัติการของครัวเรือนแต่ละ อปท. มีวิธีการปฏิบัติที่ดีต่อการจัดการขยะเหมือนกัน คือ มีการแยกขยะรีไซเคิลออกเพื่อขาย แต่วิธีปฏิบัติการจัดการขยะประเภทอื่น มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ โดยพื้นที่ชุมชนเมืองเน้นวิธีปฏิบัติการใส่ขยะทุกประเภทในถุงขยะรวม (ไม่นิยมแยกขยะเพื่อขาย) ส่วนพื้นที่ชุมชนชานเมืองและชุมชนเกษตรกรรมเน้นการแยกขยะที่ขายได้ก่อนการทิ้งขยะรวมในถุงเดียวกัน และ พบว่า ภายในพื้นที่ อปท. เดียวกัน ครัวเรือนมีวิธีการปฏิบัติการที่ดีต่อขยะรีไซเคิลที่ไม่แตกต่างกัน แต่ครัวเรือนที่อยู่ต่างพื้นที่ อปท. มีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญต่อวิธีปฏิบัติการจัดการขยะแต่ละประเภทสาม ข้อเสนอด้านมาตรการการจัดการขยะของแต่ละ อปท. กรณีศึกษา คือ แต่ละ อปท. ควรมีการดำเนินการที่แตกต่างกัน ทม.อรัญญิก ควรเน้นมาตรการการบำบัดและกำจัดขยะ และการพัฒนาแนวทางการจัดหารายได้เพื่อให้คุ้มกับต้นทุนในการจัดการและกำจัดขยะ ส่วน ทต.หัวรอ และ อบต.สมอแข ควรเน้นมาตรการการลดปริมาณขยะต้นทางที่จะนำสู่การกำจัด และการพัฒนาแนวทางการจัดหารายได้เพื่อให้คุ้มกับต้นทุนในการจัดการและกำจัดขยะสี่ ข้อเสนอแนะต่อการปฏิบัติการการจัดการขยะทั้ง 3 อปท. กรณีศึกษา คือ การร่วมกันดำเนินมาตรการการลดปริมาณขยะต้นทางที่จะนำสู่การกำจัด ผ่านกลไกการจัดการพื้นที่เขตเมืองร่วมกัน โดยมีหลักการดำเนินงานคล้าย Cluster ตามแนวทางของรัฐส่วนกลาง