ปัญหาการใช้สิทธิเลือกตั้งของคนพิการในประเทศไทย

การศึกษาครั้งนี้เป็นการศึกษาเชิงเอกสาร โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา แนวคิด ทฤษฎี ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับการใช้สิทธิเลือกตั้งของคนพิการภายใต้กฎหมายไทยและกฎหมายระหว่างประเทศด้านสิทธิมนุษยชน รวมถึงศึกษากฎหมาย มาตรการการอำนวยความสะดวกในการใช้สิทธิเลือกตั้งของคนพิการในประเทศออสเตรเลียและประเทศแคนาดา เพื่อนำมาพัฒนาข้อเสนอแนะมาตรการทางกฎหมาย แนวทางที่เหมาะสมในการขจัดอุปสรรคและอำนวยความสะดวกให้คนพิการในประเทศไทยสามารถใช้สิทธิเลือกตั้งได้อย่างทั่วถึงและเท่าเทียมซึ่งสอดคล้องกับหลักการสากลของการเลือกตั้งผลการศึกษาพบว่า ในคราวเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรเป็นการทั่วไป พ.ศ. 2562 แม้ว่ารัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 และพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พ.ศ. 2561 รวมถึงพันธกรณีระหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิมนุษยชน อนุสัญญาว่าด้วยสิทธิคนพิการที่ประเทศไทยเป็นสมาชิกภาคี ให้การรับรองสิทธิการเลือกตั้งของคนพิการ แต่ในทางปฏิบัติคนพิการยังพบอุปสรรค ข้อจำกัดในการใช้สิทธิเลือกตั้งตลอดทั้งกระบวนการเลือกตั้งซึ่งแตกต่างกันตามประเภทความพิการ โดยอุปสรรค ข้อจำกัด ประการแรก คือ อุปสรรคในการเข้าถึงข้อมูลเกี่ยวกับกระบวนการเลือกตั้ง คนพิการทางการเห็นและคนพิการทางการได้ยินหรือสื่อความหมายมีอุปสรรคในการเข้าถึงข้อมูลที่เกี่ยวกับการเลือกตั้ง เช่น ข้อมูลขั้นตอนวิธีการเลือกตั้ง ข้อมูลผู้สมัครรับเลือกตั้ง นโยบายพรรคการเมือง ผลการเลือกตั้ง เป็นต้น จากการศึกษาพบว่าเว็บไซต์สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง ไม่ปรากฏโปรแกรมอ่านจอภาพคอมพิวเตอร์เพื่ออำนวยความสะดวกแก่คนพิการทางการเห็น หรือข้อมูลเกี่ยวกับกระบวนการเลือกตั้งที่ปรากฏเป็นสื่อเสียง คลิปวิดีโอไม่ปรากฏล่ามภาษามือหรือมีตัวอักษรอธิบายเพื่อให้คนพิการทางการได้ยินหรือสื่อความหมายสามารถเข้าถึงข้อมูลต่าง ๆ ได้ นอกจากนี้ ยังพบว่าเว็บไซต์สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้งไม่ปรากฏนโยบายที่เกี่ยวกับการอำนวยความสะดวกในการใช้สิทธิเลือกตั้งของคนพิการไว้โดยเฉพาะ ซึ่งต่างจากเว็บไซต์หน่วยงานการเลือกตั้งประเทศแคนาดาที่ปรากฏนโยบายการอำนวยความสะดวกในการใช้สิทธิเลือกตั้งของคนพิการไว้อย่างชัดเจนโดยกฎหมายกำหนดให้การอำนวยความสะดวกการเข้าถึงกระบวนการเลือกตั้งของคนพิการเป็นหน้าที่ของประธานการเลือกตั้งแคนาดาประการที่สอง การใช้สิทธิเลือกตั้งของคนพิการ กรณีการลงทะเบียนเพื่อใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนนก่อนวันเลือกตั้ง คนพิการพบอุปสรรคข้อจำกัดในการลงทะเบียนเพื่อขอใช้สิทธิดังกล่าว เนื่องจากปัญหาการกำหนดช่องทางการลงทะเบียนที่ไม่หลากหลาย โดยเฉพาะการลงทะเบียนเพื่อขอใช้สิทธิเลือกตั้งล่วงหน้า ณ ที่เลือกตั้งกลางสำหรับคนพิการหรือทุพพลภาพ หรือผู้สูงอายุ ที่กำหนดให้คนพิการ หรือผู้แทนขององค์กรหรือสมาคมที่เกี่ยวข้อง ยื่นคำขอด้วยตนเองต่อผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำจังหวัด หรือผู้ที่ผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำจังหวัดมอบหมาย ณ สถานที่เลือกตั้งกลางสำหรับคนพิการหรือทุพพลภาพ หรือผู้สูงอายุตั้งอยู่ ซึ่งเป็นการสร้างภาระให้แก่คนพิการที่ไม่มีผู้ดำเนินการแทน โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ระบบขนส่งสาธารณะยังไม่อำนวยความสะดวกอย่างทั่วถึง คณะกรรมการการเลือกตั้งควรกำหนดช่องทางการลงทะเบียนเพื่อออกเสียงลงคะแนนก่อนวันเลือกตั้งในเขตเลือกตั้ง นอกเขตเลือกตั้ง หรือที่เลือกตั้งสำหรับคนพิการหรือทุพพลภาพ หรือผู้สูงอายุโดยกำหนดให้มีช่องทางการลงทะเบียนที่หลากหลาย เช่น ยื่นด้วยตนเองหรือมอบหมายผู้อื่นยื่นแทน ยื่นทางไปรษณีย์ ยื่นทางอินเทอร์เน็ต เป็นต้น ทั้งนี้ แต่ละช่องทางควรคำนึงถึงการเข้าถึงและสามารถใช้ข้อมูลได้ของคนพิการแต่ละเภท และการลงทะเบียนเพื่อขอใช้สิทธิดังกล่าวคณะกรรมการการเลือกตั้งควรมีช่องทางให้คนพิการสามารถร้องขอให้มีการช่วยเหลือในวันลงคะแนนเสียงเลือกตั้ง เช่น ล่ามภาษามือ หูฟังและเทปเสียงแนะนำขั้นตอนการเลือกตั้งเอาไว้ในคูหาเลือกตั้ง เป็นต้น ประการที่สาม คณะกรรมการการเลือกตั้งควรส่งเสริมและเปิดโอกาสให้คนพิการหรือองค์กรคนพิการเข้ามามีส่วนร่วมเป็นเจ้าหน้าที่ประจำหน่วยเลือกตั้งเหมือนเช่นประเทศแคนาดา ซึ่งการเข้ามีส่วนร่วมดังกล่าวส่งผลดีต่อสำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง โดยเป็นการแบ่งเบาภาระของสำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้งเนื่องจากได้ผู้ปฏิบัติที่เข้าใจลักษณะและวิธีปฏิบัติต่อคนพิการโดยตรง อีกทั้งยังเป็นการส่งเสริมการเข้ามีส่วนร่วมในสังคมแก่คนพิการและทำให้คนพิการเกิดการตื่นตัวในการใช้สิทธิเลือกตั้งมากยิ่งขึ้นประการที่สี่ คณะกรรมการการเลือกตั้งต้องสร้างความรู้ความเข้าใจจัดฝึกอบรมให้แก่กรรมการประจำหน่วยเลือกตั้งเกี่ยวกับการให้ความช่วยเหลือคนพิการเป็นการเฉพาะกรณีที่ลักษณะทางกายภาพทำให้คนพิการหรือทุพพลภาพ หรือผู้สูงอายุไม่สามารถทำเครื่องหมายลงในบัตรเลือกตั้งได้ ซึ่งพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พ.ศ. 2561 กำหนดให้บุคคลอื่นหรือกรรมการประจำหน่วยเลือกตั้งเป็นผู้กระทำการแทนได้ โดยความยินยอมและเป็นไปตามเจตนาของคนพิการ เพื่อให้การช่วยเหลือคนพิการในการลงคะแนนเสียงเลือกตั้งเป็นมาตรฐานเดียวกัน ประการที่ห้า ข้อมูลจากกรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการพบว่า คนพิการส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในชนบทหรือในพื้นที่ห่างไกลที่การอำนวยความสะดวกการบริการขนส่งสาธารณะยังไม่ครอบคลุมทั่วถึง จึงเป็นอุปสรรคสำคัญในการไปใช้สิทธิเลือกตั้งของคนพิการโดยเฉพาะคนพิการทางการเคลื่อนไหวหรือทางร่างกาย ดังนั้น คณะกรรมการการเลือกตั้งควรกำหนดแนวทาง รูปแบบในการใช้สิทธิเลือกตั้งที่หลากหลายเพื่ออำนวยความสะดวกในการใช้สิทธิเลือกตั้งให้แก่คนพิการโดยกำหนดให้คนพิการสามารถลงคะแนนเสียงเลือกตั้ง ณ หน่วยเลือกตั้งอื่นใกล้ที่พักอาศัยที่คนพิการสามารถเดินทางได้สะดวกซึ่งหน่วยเลือกตั้งดังกล่าวต้องอยู่ในเขตเลือกตั้งเดียวกันเช่นเดียวกับประเทศออสเตรเลียและประเทศแคนาดา ประการที่หก เพื่อให้คนพิการผู้มีคุณสมบัติเลือกตั้งสามารถใช้สิทธิเลือกตั้งได้อย่างทั่วถึงคณะกรรมการการเลือกตั้งควรกำหนดให้คนพิการสามารถเลือกตั้งทางไปรษณีย์ซึ่งประเทศไทยมีประสบการณ์เนื่องจากเป็นรูปแบบการเลือกตั้งที่ใช้ในการเลือกตั้งนอกราชอาณาจักร โดยให้มีการลงทะเบียนเพื่อขอใช้สิทธิลงคะแนนเสียงเลือกตั้งทางไปรษณีย์ และมีช่องทางการลงทะเบียนที่หลากหลายเพื่อให้คนพิการแต่ละประเภทสามารถเข้าถึงได้ สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้งต้องจัดส่งชุดบัตรเลือกตั้งทางไปรษณีย์มายังที่อยู่ของผู้ลงทะเบียนโดยผู้มีสิทธิเลือกตั้งจะต้องส่งบัตรเลือกตั้งคืนให้แก่สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้งก่อนวันเลือกตั้ง ประการที่เจ็ด คณะกรรการการเลือกตั้งควรอำนวยความสะดวกแก่คนพิการหรือบุคคลผู้มีสิทธิเลือกตั้งที่มีข้อจำกัดไม่สามารถเดินทางไปยังหน่วยเลือกตั้งได้ โดยสำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้งควรจัดให้มีหน่วยเลือกตั้งเคลื่อนที่ เช่น ในโรงพยาบาล สถาบันสำหรับผู้สูงอายุหรือผู้ทุพพลภาพ เป็นต้นประการที่แปด ปัญหาที่สำคัญประการหนึ่งของคนพิการ คือ สังคม ชุมชน ครอบครัวหรือแม้แต่ตัวคนพิการขาดความตระหนักรู้เรื่องสิทธิของคนพิการ โดยมีทัศนคติมองคนพิการเป็นบุคคลที่มีเวรกรรม น่าเวทนา กรมส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการควรเร่งสร้างความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับสิทธิของคนพิการที่ได้รับการรับรองตามกฎหมายทั้งในระดับประเทศและระหว่างประเทศ หากสังคมรวมถึงคนพิการมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับสิทธิคนพิการที่ได้รับการรับรองโดยกฎหมายภายในและระหว่างประเทศจะทำให้เกิดการมีส่วนร่วมทางการเมืองโดยเฉพาะการใช้สิทธิเลือกตั้งของคนพิการมากยิ่งขึ้น ทำให้สังคมมีความรู้ความเข้าใจและมีมุมมองต่อคนพิการบนฐานสิทธิมากขึ้น